Theranos: Khi cả Thung lũng Silicon tin vào một lời hứa trị giá 9 tỷ USD

"Máu bẩn – Ảo tưởng, tham vọng, bí mật và sự dối trá trong vụ lừa đảo lớn nhất Thung lũng Silicon"

Cuốn sách kể về vụ lừa đảo được coi là lớn nhất Thung lũng Silicon và lớn nhất tại Mỹ kể từ sau Enron. Theranos, ra đời năm 2003, là startup công nghệ y học, tuyên bố đã xây dựng được 1 công nghệ thử máu mang tính cách mạng, chỉ đòi hỏi lượng máu rất ít với chi phí thấp hơn rất nhiều so với các công nghệ hiện tại. Theranos được ca ngợi là bước đột phá trong thị trường công nghệ thử máu, thu hút được nhiều nhà đầu tư, và trở thành một công ty được định giá lên tới 10 tỉ đô-la. Elizabeth Holmes, nhà sáng lập trẻ tuổi, được ví là Steve Jobs của nữ giới và có mặt trong danh sách 100 người có ảnh hưởng nhất thế giới của Time.

Tuy nhiên, trên thực tế, công nghệ này không hoạt động. Sau một thời gian điều tra, phóng viên John Carreyrou của The Wall Street Journal đã phơi bày trò lừa đảo ngoạn mục này. Những phát hiện của ông đã khiến cả thế giới kinh doanh và công nghệ phải sửng sốt.

Cuốn sách kể lại quá trình điều tra của Carreyrou trong vụ lừa đảo gây xôn xao dư luận này. Đây là câu chuyện kể về tham vọng, sự ngạo mạn đằng sau những tuyên ngôn táo bạo của Thung lũng Silicon.

Giấc mơ thay đổi ngành y và sự ra đời của Theranos

Lịch sử của Thung lũng Silicon luôn được viết nên bởi những câu chuyện tưởng chừng không thể. Đó là nơi một sinh viên bỏ học có thể xây dựng công ty trị giá hàng trăm tỷ đô la, nơi một ý tưởng được phác thảo trong gara ô tô có thể làm thay đổi cả một ngành công nghiệp, và cũng là nơi những người dám mơ những giấc mơ lớn nhất thường nhận được nhiều sự chú ý nhất. 

Chính vì đã quá quen với những "phép màu" như Apple, Google, Amazon hay Facebook, giới đầu tư dần hình thành một niềm tin gần như mặc định rằng mọi ý tưởng đủ táo bạo đều xứng đáng được trao cơ hội. 

Trong bầu không khí ấy, sự hoài nghi đôi khi bị xem là rào cản của đổi mới, còn lòng tin trở thành một dạng vốn quý không kém gì tiền bạc. Thế nhưng, cũng chính môi trường ấy đã tạo điều kiện cho một trong những vụ bê bối lớn nhất lịch sử công nghệ hiện đại nảy mầm.

Theranos không phải là câu chuyện về một công nghệ thất bại sau nhiều năm nghiên cứu. Đó là câu chuyện về một lời hứa đẹp hơn khả năng của khoa học, về một nữ doanh nhân trẻ tuổi được cả thế giới tung hô trước khi có đủ bằng chứng chứng minh rằng điều cô nói thực sự tồn tại. Và trên hết, đó là câu chuyện cho thấy đôi khi con người không bị đánh lừa bởi những lời nói dối quá tinh vi, mà bởi chính khát khao được tin rằng một điều kỳ diệu đã xuất hiện. 

Sự sụp đổ của Theranos sau này khiến hàng nghìn nhà đầu tư thiệt hại, hàng triệu kết quả xét nghiệm bị hủy bỏ và niềm tin dành cho giới startup công nghệ chịu một cú sốc lớn, nhưng nếu nhìn lại từ điểm khởi đầu, tất cả đều bắt đầu bằng một giấc mơ rất đáng ngưỡng mộ: thay đổi cách con người chăm sóc sức khỏe.

Để hiểu vì sao Theranos có thể thu hút hàng trăm triệu đô la đầu tư và khiến những bộ óc xuất sắc nhất nước Mỹ tin tưởng, trước hết cần nhìn vào chính ngành xét nghiệm y khoa trước khi công ty này ra đời. 

Trong nhiều thập kỷ, quy trình xét nghiệm máu gần như không thay đổi. Mỗi khi cần kiểm tra sức khỏe, bệnh nhân phải đến bệnh viện hoặc phòng khám, lấy một lượng máu khá lớn từ tĩnh mạch rồi chờ mẫu bệnh phẩm được chuyển đến phòng xét nghiệm, nơi những hệ thống máy móc cỡ lớn sẽ phân tích từng chỉ số trước khi kết quả được gửi ngược trở lại cho bác sĩ. 

Toàn bộ quy trình ấy có thể kéo dài từ vài giờ đến vài ngày, đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật viên lành nghề cùng những tiêu chuẩn kiểm định vô cùng nghiêm ngặt. Mặc dù đáng tin cậy, nó vẫn tồn tại nhiều bất tiện: người bệnh phải chờ đợi, chi phí xét nghiệm cao, còn những bệnh nhân mắc bệnh mãn tính hoặc ung thư phải trải qua việc lấy máu lặp đi lặp lại trong nhiều năm. Chính vì vậy, từ lâu giới khoa học đã theo đuổi một giấc mơ đầy hấp dẫn: nếu toàn bộ phòng xét nghiệm có thể được thu nhỏ thành một thiết bị nhỏ gọn, chỉ cần vài giọt máu từ đầu ngón tay là đủ để thực hiện hàng trăm xét nghiệm ngay tại chỗ, thì y học sẽ bước sang một kỷ nguyên hoàn toàn mới. Những vùng nông thôn thiếu bệnh viện vẫn có thể tiếp cận dịch vụ chẩn đoán chất lượng cao, bệnh nhân có thể theo dõi sức khỏe hằng ngày như cách chúng ta đo huyết áp hoặc đếm số bước chân bằng đồng hồ thông minh, còn bác sĩ sẽ có dữ liệu tức thời để đưa ra quyết định điều trị. 

Ý tưởng ấy đẹp đến mức gần như mọi người đều muốn nó trở thành sự thật. Và chính điều đó đã tạo nên mảnh đất màu mỡ để Theranos xuất hiện. Công ty không phải là đơn vị đầu tiên nghĩ đến việc thu nhỏ xét nghiệm máu, nhưng họ là người đầu tiên tuyên bố rằng mình đã làm được điều mà cả ngành y vẫn đang theo đuổi suốt nhiều thập kỷ. Đối với công chúng, đó là một bước tiến của khoa học. Đối với các nhà đầu tư, đó là cơ hội sở hữu công nghệ có thể thay đổi cả ngành chăm sóc sức khỏe toàn cầu.

Ở trung tâm của giấc mơ ấy là Elizabeth Holmes, một cô gái sinh năm 1984 trong một gia đình có điều kiện và lớn lên cùng niềm tin rằng mình sẽ tạo ra điều gì đó vĩ đại. Ngay từ nhỏ, Holmes đã thể hiện tham vọng khác thường. Trong khi nhiều người trẻ mơ ước trở thành bác sĩ, luật sư hay giáo sư, cô được cho là từng nói mục tiêu của mình là trở thành một tỷ phú. Khát vọng ấy không xuất phát đơn thuần từ tiền bạc mà từ niềm tin rằng những người tạo ra các công ty lớn mới là những người có thể thay đổi thế giới. 

Sau khi theo học ngành kỹ thuật hóa học tại Đại học Stanford, Holmes nhanh chóng bị cuốn hút bởi tinh thần khởi nghiệp đang lan khắp Thung lũng Silicon. Những câu chuyện về Steve Jobs, Bill Gates hay Larry Page khiến việc bỏ học để lập công ty không còn bị xem là hành động liều lĩnh, mà giống như dấu hiệu của một thiên tài sắp xuất hiện. Khi mới 19 tuổi, Holmes quyết định rời Stanford để thành lập Theranos với mục tiêu phát triển một công nghệ xét nghiệm máu hoàn toàn mới. Về sau, quyết định ấy thường được truyền thông mô tả như minh chứng cho lòng can đảm và tầm nhìn xa. Tuy nhiên, có một điểm khác biệt rất lớn giữa Holmes và những huyền thoại công nghệ mà cô ngưỡng mộ. Steve Jobs hay Mark Zuckerberg hoạt động trong lĩnh vực phần mềm và điện tử, nơi sản phẩm có thể liên tục sửa lỗi và cải tiến sau khi ra mắt. Trong khi đó, y học và hóa sinh là những ngành khoa học đòi hỏi thời gian nghiên cứu kéo dài hàng chục năm, mỗi phát minh đều phải trải qua vô số thử nghiệm và kiểm chứng trước khi được phép tác động đến con người. Một ứng dụng có thể cập nhật sau khi phát hiện lỗi, nhưng một kết quả xét nghiệm sai có thể khiến bác sĩ chẩn đoán nhầm bệnh, kê đơn thuốc không phù hợp hoặc bỏ lỡ thời điểm điều trị quan trọng. Thế nhưng, trong bầu không khí đầy lạc quan của Silicon Valley, rất ít người đặt câu hỏi liệu văn hóa "di chuyển thật nhanh và phá vỡ mọi giới hạn" có thực sự phù hợp với lĩnh vực y tế hay không.

Điều khiến Theranos phát triển nhanh chóng không chỉ nằm ở ý tưởng, mà còn ở khả năng kể chuyện của Elizabeth Holmes. 

Thực tế, các nhà đầu tư mạo hiểm hiếm khi chỉ đầu tư vào một sản phẩm. Họ đầu tư vào con người, vào tầm nhìn và vào niềm tin rằng người sáng lập có thể tạo ra một thị trường hoàn toàn mới. Holmes hiểu rất rõ điều đó. Cô không bán một chiếc máy xét nghiệm; cô bán một viễn cảnh trong đó không còn ai phải sợ kim tiêm, bệnh nhân ở mọi nơi đều có thể phát hiện bệnh sớm và hàng triệu sinh mạng sẽ được cứu nhờ những giọt máu nhỏ bé. 
Cô xuất hiện trên sân khấu với chiếc áo cổ lọ đen gợi nhớ đến Steve Jobs, sử dụng giọng nói trầm, chậm rãi và luôn nhấn mạnh rằng mục tiêu lớn nhất của mình không phải kiếm tiền mà là thay đổi hệ thống chăm sóc sức khỏe. 

Hình ảnh ấy nhanh chóng chinh phục truyền thông. Holmes được ca ngợi là "Steve Jobs phiên bản nữ", là nữ doanh nhân trẻ tuổi đang dẫn đầu cuộc cách mạng y học. Những bài viết trên Forbes, Fortune hay các chương trình truyền hình lớn không chỉ giới thiệu Theranos như một startup triển vọng mà còn xây dựng hình tượng Holmes thành biểu tượng của thế hệ doanh nhân mới: trẻ, thông minh, quyết đoán và sẵn sàng thách thức những tập đoàn y tế khổng lồ. Trong mắt công chúng, cô đại diện cho tinh thần đổi mới. Trong mắt các nhà đầu tư, cô là cơ hội để sở hữu "Apple của ngành y". Điều đáng chú ý là càng ngày, hình tượng ấy càng trở thành tài sản quan trọng hơn chính công nghệ mà Theranos đang phát triển. Khi niềm tin dành cho người sáng lập đủ lớn, rất nhiều người bắt đầu mặc nhiên cho rằng sản phẩm chắc chắn sẽ hoạt động, chỉ là sớm hay muộn.
Nhìn lại từ hôm nay, điều đáng suy ngẫm nhất không phải việc Elizabeth Holmes đã thuyết phục được bao nhiêu người, mà là vì sao rất nhiều người thông minh lại sẵn sàng gạt bỏ sự hoài nghi của mình. 

Hội đồng quản trị của Theranos quy tụ những chính khách, tướng lĩnh và doanh nhân danh tiếng; các quỹ đầu tư quản lý hàng tỷ đô la; những tập đoàn bán lẻ hàng đầu nước Mỹ cũng bày tỏ mong muốn hợp tác. Họ đều có đủ nguồn lực để thuê các chuyên gia độc lập thẩm định công nghệ, nhưng phần lớn lại bị cuốn theo sức mạnh của câu chuyện. Đó là một hiện tượng tâm lý quen thuộc: khi một ý tưởng đủ hấp dẫn, được nhiều người có uy tín cùng tin tưởng và xuất hiện liên tục trên truyền thông, não bộ con người có xu hướng coi nó là đúng ngay cả khi chưa có bằng chứng đầy đủ.

Thung lũng Silicon vốn được xây dựng trên những giấc mơ táo bạo, nhưng Theranos đã cho thấy ranh giới mong manh giữa tầm nhìn và ảo tưởng. Một tầm nhìn lớn có thể thay đổi thế giới nếu được xây dựng trên nền tảng của khoa học, còn nếu khoa học bị thay thế bằng những lời hứa, sự sụp đổ chỉ còn là vấn đề thời gian. Và đó cũng chính là điều sẽ xảy ra với Theranos khi tham vọng ngày càng lớn hơn tốc độ mà công nghệ có thể theo kịp. Những năm tiếp theo, công ty sẽ không chỉ phải đối mặt với những giới hạn của khoa học, mà còn với cám dỗ ngày càng lớn của việc che giấu sự thật để bảo vệ giấc mơ mà cả thế giới đã quá mong muốn tin vào.

Cỗ máy được xây dựng trên những lời hứa

Nếu câu chuyện của Theranos chỉ dừng lại ở một ý tưởng đẹp nhưng thất bại vì giới hạn công nghệ, có lẽ nó đã không trở thành một trong những vụ bê bối lớn nhất lịch sử Thung lũng Silicon. Trong thế giới khởi nghiệp, thất bại là điều xảy ra mỗi ngày. Hàng nghìn startup được thành lập rồi biến mất mà không ai nhớ đến. Điều khiến Theranos trở thành biểu tượng của sự sụp đổ không nằm ở việc công nghệ không hoạt động, mà nằm ở việc công ty vẫn tiếp tục phát triển như thể công nghệ ấy đã thành công. Một cỗ máy khổng lồ được dựng lên, không phải bằng những phát minh được kiểm chứng, mà bằng những lời hứa ngày càng lớn, những câu chuyện được kể ngày càng hấp dẫn và niềm tin của những người muốn tin nhiều hơn là muốn kiểm chứng.

Trong những năm đầu, Elizabeth Holmes hiểu rất rõ điều mà nhiều nhà sáng lập công nghệ đều hiểu: nhà đầu tư không mua sản phẩm, họ mua viễn cảnh. Steve Jobs từng bán giấc mơ về chiếc máy tính cá nhân khi công nghệ còn sơ khai. Elon Musk huy động hàng tỷ USD cho SpaceX khi chưa có tên lửa nào hạ cánh thành công. Amazon từng chịu lỗ liên tục trong nhiều năm trước khi chứng minh được mô hình kinh doanh. Văn hóa của Thung lũng Silicon được xây dựng trên niềm tin rằng nếu một ý tưởng đủ lớn và đội ngũ đủ giỏi, công nghệ rồi sẽ bắt kịp những lời hứa. Chính niềm tin ấy đã tạo ra những cuộc cách mạng làm thay đổi thế giới, nhưng cũng chính nó mở ra cánh cửa cho những người biết cách kể chuyện hơn là biết cách tạo ra sản phẩm.

Elizabeth Holmes nhanh chóng nhận ra rằng câu chuyện của Theranos hoàn hảo đến mức gần như không thể bị từ chối. Cô không chỉ nói về một công ty xét nghiệm máu. Cô nói về việc cứu sống hàng triệu người. Cô nói về việc chấm dứt nỗi sợ kim tiêm của trẻ em. Cô nói về khả năng phát hiện ung thư ở giai đoạn đầu chỉ bằng một giọt máu. Cô nói về việc mang dịch vụ y tế chất lượng cao đến những vùng xa xôi không có bệnh viện. Khi một ý tưởng được đặt trong bối cảnh "thay đổi nhân loại", những câu hỏi kỹ thuật dường như trở nên nhỏ bé hơn rất nhiều. Người ta không còn nhìn thấy một chiếc máy chưa hoàn thiện. Người ta nhìn thấy một tương lai mà họ muốn góp phần tạo ra.

Đó là lúc Theranos bắt đầu xây dựng hình ảnh nhiều hơn xây dựng công nghệ. Văn phòng công ty được thiết kế giống như một phòng thí nghiệm tối mật. Các nhân viên bị chia thành từng nhóm nhỏ và gần như không biết những nhóm khác đang làm gì. Elizabeth giải thích rằng điều này nhằm bảo vệ bí mật công nghệ khỏi các đối thủ. Trong ngành công nghệ, văn hóa bảo mật không phải điều bất thường. Apple nổi tiếng vì giữ kín mọi dự án cho đến phút cuối. Nhưng tại Theranos, sự bí mật không chỉ nhằm bảo vệ sáng chế. Nó còn ngăn chính các nhân viên nhận ra rằng những bộ phận khác cũng đang vật lộn với những vấn đề tương tự. Không ai có cái nhìn toàn cảnh để thấy rằng cỗ máy mà họ đang xây dựng thực chất chưa bao giờ hoạt động như lời giới thiệu.

Song song với việc tạo ra bầu không khí bí ẩn, Elizabeth Holmes bắt đầu xây dựng uy tín bằng những cái tên quyền lực. Đây là một trong những quyết định quan trọng nhất trong lịch sử Theranos. Thay vì tập hợp các nhà khoa học hàng đầu về huyết học, sinh học phân tử hay thiết bị y tế, cô tập trung mời những nhân vật nổi tiếng trong chính trị, quân đội và kinh doanh vào Hội đồng quản trị. Danh sách ấy khiến bất kỳ nhà đầu tư nào cũng phải ấn tượng. Có cựu Ngoại trưởng Mỹ George Shultz, cựu Ngoại trưởng Henry Kissinger, cựu Bộ trưởng Quốc phòng William Perry, cựu Thượng nghị sĩ Sam Nunn, cựu Bộ trưởng Hải quân Richard Kovacevich cùng nhiều nhân vật từng nắm giữ những vị trí cao nhất trong chính phủ và doanh nghiệp Mỹ.

Nhìn từ bên ngoài, hội đồng quản trị ấy giống như sự bảo chứng tuyệt đối cho Theranos. Nếu những người từng điều hành nền kinh tế, quân đội và chính sách đối ngoại của nước Mỹ đều tin tưởng Elizabeth Holmes, tại sao một nhà đầu tư bình thường lại phải nghi ngờ? Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, gần như không ai trong số họ có chuyên môn về công nghệ xét nghiệm máu. Họ hiểu cách điều hành tổ chức, hiểu chiến lược, hiểu chính trị, nhưng không đủ năng lực để đánh giá liệu chiếc máy của Theranos có thực sự làm được những gì Elizabeth tuyên bố hay không. Uy tín của họ vô tình trở thành tấm khiên che chắn cho một công nghệ chưa từng được chứng minh.

Hiệu ứng này trong tâm lý học được gọi là "authority bias" – xu hướng tin vào một điều gì đó chỉ vì nó được những người có địa vị hoặc danh tiếng ủng hộ. Chúng ta vẫn gặp hiện tượng này mỗi ngày. Một sản phẩm được bác sĩ nổi tiếng quảng cáo sẽ bán chạy hơn, dù bác sĩ ấy không tham gia nghiên cứu sản phẩm. Một quỹ đầu tư lớn rót vốn sẽ kéo theo hàng chục quỹ khác cùng tham gia. Một giáo sư danh tiếng phát biểu tại hội nghị có sức thuyết phục hơn nhiều lần so với một nhà nghiên cứu trẻ, ngay cả khi dữ liệu của hai người giống hệt nhau. Theranos đã tận dụng triệt để thiên kiến tâm lý ấy. Công nghệ chưa đủ mạnh để thuyết phục mọi người, nhưng danh sách những người đứng phía sau công ty thì đủ.

Càng nhiều nhân vật quyền lực xuất hiện bên cạnh Elizabeth Holmes, truyền thông càng say mê cô. Những bức ảnh cô mặc áo cổ lọ đen giống Steve Jobs xuất hiện dày đặc trên các tạp chí lớn. Cô được Forbes xếp vào danh sách nữ doanh nhân quyền lực nhất thế giới. Fortune gọi cô là biểu tượng mới của đổi mới sáng tạo. Các hội nghị công nghệ mời cô làm diễn giả chính. Tổng thống Mỹ gặp gỡ cô. Những trường đại học danh tiếng mời cô chia sẻ về tinh thần khởi nghiệp. Elizabeth Holmes không chỉ là CEO của một startup. Cô dần trở thành biểu tượng của thế hệ doanh nhân trẻ có khả năng thay đổi thế giới.
Điều đáng chú ý là danh tiếng ấy lại tiếp tục tạo ra một vòng lặp tích cực cho Theranos. Truyền thông đưa tin khiến nhà đầu tư tin tưởng hơn. Nhà đầu tư lớn tham gia khiến truyền thông càng đưa tin nhiều hơn. Mỗi vòng gọi vốn thành công lại được xem như bằng chứng rằng công nghệ chắc chắn phải rất xuất sắc. Không ai muốn trở thành người duy nhất đứng ngoài khi tất cả những người nổi tiếng đều đã bước vào. Nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội – FOMO – bắt đầu thay thế cho quá trình thẩm định độc lập.

Trong khi thế giới bên ngoài ngày càng ngưỡng mộ Theranos, bên trong phòng thí nghiệm, thực tế hoàn toàn khác. Những kỹ sư và nhà khoa học làm việc ngày đêm để cố gắng khiến chiếc máy mang tên Edison hoạt động đúng như lời quảng cáo. Tuy nhiên, càng thử nghiệm, họ càng phát hiện ra rằng bài toán khó hơn rất nhiều so với những gì Elizabeth từng mô tả. Một giọt máu đơn giản không chứa đủ lượng mẫu ổn định cho hàng trăm phép xét nghiệm khác nhau. Mỗi loại xét nghiệm lại yêu cầu những điều kiện hóa học riêng. Chỉ cần lượng máu quá ít, kết quả có thể dao động rất lớn. Máy liên tục báo lỗi, mẫu thử bị nhiễm bẩn, các chỉ số không ổn định và tỷ lệ sai lệch vượt xa tiêu chuẩn của ngành y.

Ở một công ty khoa học bình thường, đây là thời điểm ban lãnh đạo phải thừa nhận rằng công nghệ chưa sẵn sàng và cần thêm nhiều năm nghiên cứu. Nhưng tại Theranos, áp lực từ những lời hứa đã quá lớn. Công ty đã huy động hàng trăm triệu USD. Các đối tác lớn như Walgreens đang chuẩn bị mở hàng trăm điểm xét nghiệm. Truyền thông đã gọi đây là cuộc cách mạng y học. Nếu Elizabeth thừa nhận công nghệ chưa hoạt động, toàn bộ đế chế niềm tin sẽ sụp đổ ngay lập tức.

Thay vì điều chỉnh kỳ vọng, Theranos lựa chọn một con đường nguy hiểm hơn: điều chỉnh thực tế để khớp với kỳ vọng. Khi máy Edison không thể thực hiện được các xét nghiệm như quảng cáo, công ty âm thầm sử dụng các máy xét nghiệm thương mại của Siemens và nhiều hãng khác để xử lý phần lớn mẫu máu của khách hàng. Một số mẫu còn phải được pha loãng để đủ lượng máu cho các thiết bị truyền thống hoạt động. Trong mắt khách hàng, họ vẫn đang trải nghiệm công nghệ cách mạng của Theranos. Nhưng phía sau cánh cửa phòng thí nghiệm, chính Theranos lại phải dựa vào công nghệ của những công ty mà họ tuyên bố sẽ thay thế.

Đây là bước ngoặt quan trọng của toàn bộ câu chuyện. Bởi từ thời điểm ấy, Theranos không còn chỉ là một startup lạc quan quá mức về khả năng công nghệ của mình. Công ty bắt đầu bước vào vùng xám giữa sự tự huyễn hoặc và sự gian dối có chủ đích. Mỗi lần tiếp tục trình diễn chiếc máy Edison trước nhà đầu tư, mỗi lần tiếp tục khẳng định hệ thống đã vận hành thành công, khoảng cách giữa sự thật và câu chuyện mà Elizabeth Holmes kể với thế giới lại rộng thêm một chút. Và khi khoảng cách ấy ngày càng lớn, việc quay đầu trở nên gần như bất khả thi.

Đó cũng là lúc một cỗ máy khác bắt đầu vận hành song song với cỗ máy xét nghiệm: cỗ máy kiểm soát thông tin. Nhân viên bị yêu cầu ký các thỏa thuận bảo mật cực kỳ nghiêm ngặt. Những người đặt câu hỏi về độ chính xác của kết quả bị chuyển bộ phận hoặc sa thải. Luật sư của công ty liên tục gửi thư cảnh báo đến các cựu nhân viên nếu họ có ý định chia sẻ thông tin ra bên ngoài. Văn hóa sợ hãi dần thay thế văn hóa nghiên cứu. Trong khoa học, nghi ngờ là động lực của tiến bộ. Nhưng tại Theranos, nghi ngờ lại bị coi là hành vi phản bội.

Ở giai đoạn này, Theranos vẫn chưa sụp đổ. Ngược lại, công ty đang tiến gần đến đỉnh cao danh vọng và được định giá khoảng 9 tỷ USD. Elizabeth Holmes trở thành nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới trên giấy tờ. Thế nhưng, giống như một tòa nhà được xây trên nền móng rạn nứt, càng xây cao thì nguy cơ sụp đổ càng lớn. Những lời hứa từng giúp Theranos chinh phục cả Thung lũng Silicon giờ đây đã trở thành gánh nặng mà chính công ty không còn khả năng gánh nổi. Và chỉ cần một người đủ kiên nhẫn đào sâu vào sự thật, toàn bộ đế chế ấy sẽ bắt đầu rung chuyển. Phần tiếp theo của câu chuyện sẽ bắt đầu từ chính những tiếng nói nhỏ bé đầu tiên ấy – những nhà khoa học, nhân viên nội bộ và một phóng viên điều tra không chấp nhận tin vào những điều chỉ được chứng minh bằng danh tiếng.

Khi sự thật bị chôn vùi và đế chế sụp đổ

Có một quy luật gần như không bao giờ thay đổi trong lịch sử khoa học: tự nhiên không quan tâm đến những câu chuyện mà con người kể. 

Một giả thuyết có thể được hàng triệu người tin tưởng, một công nghệ có thể được các chính trị gia, nhà đầu tư và truyền thông ca ngợi, nhưng nếu nó không hoạt động trong phòng thí nghiệm, sự thật sớm muộn cũng sẽ xuất hiện. Khác với thị trường chứng khoán, nơi giá cổ phiếu có thể tăng giảm theo tâm lý đám đông, khoa học chỉ chấp nhận một loại tiền tệ duy nhất: bằng chứng. 

Theranos đã dành gần một thập kỷ để xây dựng một đế chế dựa trên danh tiếng, quyền lực và khả năng kể chuyện, nhưng càng kéo dài khoảng cách giữa lời hứa và thực tế, công ty càng tiến gần đến khoảnh khắc mà mọi lời giải thích đều trở nên vô nghĩa. 

Điều đáng chú ý là Theranos không sụp đổ vì một cuộc tấn công từ đối thủ cạnh tranh hay một cuộc khủng hoảng tài chính. Nó sụp đổ bởi những con người bình thường bên trong hệ thống – những kỹ sư, nhà khoa học và nhân viên không còn có thể tiếp tục im lặng trước những điều họ chứng kiến mỗi ngày. Trong mọi tổ chức, luôn tồn tại một giới hạn mà ngay cả văn hóa sợ hãi cũng không thể vượt qua: đó là khi lương tâm nghề nghiệp mạnh hơn nỗi sợ mất việc.

Những tiếng nói phản đối xuất hiện từ rất sớm. Các nhà khoa học liên tục cảnh báo rằng kết quả xét nghiệm không đủ độ chính xác để sử dụng cho bệnh nhân. Một số kỹ sư khẳng định thiết bị Edison đơn giản là chưa thể thực hiện những gì công ty công bố. Những người phụ trách phòng thí nghiệm nhận thấy nhiều mẫu máu phải được xử lý bằng các máy xét nghiệm thương mại của Siemens, Beckman Coulter hay Roche thay vì bằng công nghệ độc quyền của Theranos. Không ít người lựa chọn nghỉ việc vì không muốn tên tuổi của mình gắn với một hệ thống mà họ biết là có vấn đề. 

Tuy nhiên, thay vì xem những cảnh báo ấy là cơ hội để sửa sai, ban lãnh đạo lại coi chúng là mối đe dọa cần phải loại bỏ. Những nhân viên đặt câu hỏi thường bị cô lập, chuyển sang bộ phận khác hoặc chấm dứt hợp đồng. Các cựu nhân viên nhận được thư cảnh báo từ đội ngũ luật sư hùng hậu của công ty nếu họ có ý định chia sẻ thông tin ra bên ngoài. Văn hóa nghiên cứu – nơi mọi giả thuyết đều phải được tranh luận – dần bị thay thế bởi văn hóa phục tùng. Trong môi trường ấy, điều quan trọng nhất không còn là dữ liệu đúng hay sai, mà là dữ liệu có phù hợp với câu chuyện mà công ty đang kể hay không. Đó cũng là dấu hiệu quen thuộc của rất nhiều tổ chức thất bại trong lịch sử: khi lãnh đạo chỉ muốn nghe những điều củng cố niềm tin của mình, hệ thống sẽ tự động loại bỏ mọi thông tin trái chiều, cho đến khi thực tế buộc họ phải đối mặt với hậu quả.

Nếu không có báo chí điều tra, rất có thể Theranos vẫn còn tồn tại thêm nhiều năm nữa. Bởi lẽ, các nhà đầu tư vẫn đang hài lòng, truyền thông vẫn ca ngợi Elizabeth Holmes như một thiên tài, còn phần lớn khách hàng không đủ khả năng để tự đánh giá độ chính xác của kết quả xét nghiệm. 

Người thay đổi toàn bộ cục diện là John Carreyrou, phóng viên của The Wall Street Journal. Điều khiến Carreyrou khác với nhiều người không nằm ở việc ông biết nhiều hơn, mà ở việc ông nghi ngờ nhiều hơn. Khi nhận được những thông tin đầu tiên từ các nguồn nội bộ, ông không vội kết luận Theranos là một vụ lừa đảo. Ông dành nhiều tháng gặp gỡ cựu nhân viên, chuyên gia xét nghiệm, bác sĩ, luật sư và các cơ quan quản lý để đối chiếu từng chi tiết. Mỗi lời kể đều phải được xác minh bằng nhiều nguồn độc lập. Mỗi tài liệu đều được kiểm chứng trước khi công bố. 

Trong khi Theranos cố gắng thuyết phục công chúng bằng những bài phát biểu truyền cảm hứng, Carreyrou chỉ đặt ra một câu hỏi rất đơn giản: nếu công nghệ này thực sự tồn tại, tại sao không có bất kỳ dữ liệu khoa học đáng tin cậy nào chứng minh điều đó? 
Đó là sức mạnh lớn nhất của báo chí điều tra: không tạo ra sự thật, mà buộc những người nắm giữ quyền lực phải chứng minh rằng điều họ nói là sự thật.

Tháng 10 năm 2015, loạt bài điều tra đầu tiên của The Wall Street Journal được đăng tải. Chỉ trong một thời gian ngắn, bức tranh hoàn hảo mà Theranos xây dựng suốt nhiều năm bắt đầu xuất hiện những vết nứt không thể che giấu. Các cơ quan quản lý liên bang mở cuộc điều tra. Trung tâm Dịch vụ Medicare và Medicaid (CMS) kết luận phòng thí nghiệm của Theranos vi phạm nghiêm trọng các tiêu chuẩn xét nghiệm lâm sàng. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) yêu cầu công ty ngừng sử dụng nhiều thiết bị vì chưa được phê duyệt đúng quy định. Hàng triệu kết quả xét nghiệm từng được gửi đến bệnh nhân phải thu hồi hoặc hủy bỏ vì không bảo đảm độ tin cậy. Các đối tác lớn như Walgreens nhanh chóng chấm dứt hợp tác. Nhà đầu tư bắt đầu nhận ra rằng phần lớn giá trị của công ty được xây dựng trên những tuyên bố chưa từng được chứng minh. Chỉ trong vài năm, Theranos từ startup được định giá khoảng 9 tỷ USD trở thành một doanh nghiệp gần như vô giá trị, trước khi chính thức giải thể vào năm 2018. Một trong những công ty được kỳ vọng sẽ thay đổi ngành y đã biến mất nhanh gần như cách nó từng vươn lên.

Sự sụp đổ của Theranos không chỉ là thất bại của một doanh nghiệp, mà còn là thất bại của rất nhiều cơ chế kiểm soát tưởng như đáng tin cậy. 

Các quỹ đầu tư danh tiếng đã bỏ qua quy trình thẩm định khoa học vì sợ bỏ lỡ một cơ hội lịch sử. Hội đồng quản trị quy tụ nhiều chính khách và doanh nhân quyền lực nhưng lại thiếu những chuyên gia có đủ năng lực phản biện công nghệ. Truyền thông say mê hình tượng một nữ doanh nhân trẻ tuổi phá vỡ mọi định kiến đến mức nhiều bài báo ca ngợi được đăng tải trước cả khi công nghệ được kiểm chứng. Ngay cả văn hóa của Thung lũng Silicon cũng góp phần tạo nên bi kịch ấy khi quá đề cao khẩu hiệu "fake it until you make it" – hãy giả vờ thành công cho đến khi bạn thật sự thành công. Trong ngành phần mềm, việc ra mắt một sản phẩm còn nhiều lỗi rồi liên tục cập nhật là điều bình thường. Một ứng dụng mạng xã hội có thể sửa lỗi sau khi phát hành. Một nền tảng thương mại điện tử có thể thay đổi thuật toán mỗi tuần. Nhưng trong y học, mỗi kết quả xét nghiệm sai có thể dẫn đến một ca phẫu thuật không cần thiết, một liệu trình điều trị sai hướng hoặc một bệnh nhân ung thư bị kết luận là hoàn toàn khỏe mạnh. Ranh giới giữa sự táo bạo và sự vô trách nhiệm đôi khi chỉ cách nhau một báo cáo khoa học chưa được công bố.

Phiên tòa xét xử Elizabeth Holmes sau đó trở thành tâm điểm của cả nước Mỹ không chỉ vì số tiền hàng trăm triệu USD bị mất, mà vì nó đặt ra một câu hỏi chưa từng có tiền lệ: đâu là ranh giới giữa một doanh nhân quá lạc quan và một người cố ý lừa dối nhà đầu tư? 

Trong suốt quá trình xét xử, đội ngũ luật sư của Holmes nhiều lần lập luận rằng thất bại không phải là tội phạm. Thật vậy, nếu chỉ vì công nghệ không thành công, Theranos đã không phải đứng trước tòa. Điều khiến vụ án trở nên nghiêm trọng là bằng chứng cho thấy công ty đã nhiều lần biết rõ công nghệ chưa đạt yêu cầu nhưng vẫn tiếp tục công bố những thông tin sai lệch với nhà đầu tư, đối tác và khách hàng. Những báo cáo được chỉnh sửa, những tuyên bố về độ chính xác không dựa trên dữ liệu thực nghiệm đã biến một thất bại trong nghiên cứu thành một vụ gian lận tài chính và y tế. Cuối cùng, Elizabeth Holmes bị kết tội lừa đảo và âm mưu lừa đảo đối với các nhà đầu tư, khép lại một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất lịch sử khởi nghiệp hiện đại. 

Thế nhưng, bản án dành cho Holmes không đồng nghĩa với việc mọi vấn đề đã được giải quyết. Nó chỉ khẳng định rằng pháp luật có thể xử lý một cá nhân, còn những điều kiện đã tạo ra Theranos – văn hóa tôn sùng kỳ lân, tâm lý FOMO của nhà đầu tư, sự mê hoặc của truyền thông và xu hướng đánh đồng sức hút cá nhân với năng lực khoa học – vẫn tồn tại trong thế giới công nghệ ngày nay.

Có lẽ bài học sâu sắc nhất của Theranos không nằm ở Elizabeth Holmes, mà nằm ở chính chúng ta. 

Hầu hết những người tin vào Theranos đều không phải những kẻ ngây thơ. Đó là các tỷ phú, giáo sư, cựu ngoại trưởng, bác sĩ, nhà đầu tư và những doanh nhân dày dạn kinh nghiệm. Họ thất bại không phải vì thiếu thông minh, mà vì họ là con người. Con người luôn bị hấp dẫn bởi những câu chuyện đẹp hơn những bảng dữ liệu khô khan. Chúng ta thích tin vào những cá nhân có sức hút hơn là những biểu đồ thống kê. Chúng ta dễ bị thuyết phục bởi sự đồng thuận của đám đông hơn là bởi một người duy nhất dám nói rằng "có điều gì đó không ổn". Chính vì vậy, Theranos không nên được xem là một ngoại lệ kỳ quặc của Thung lũng Silicon. Nó là lời nhắc nhở rằng ở bất kỳ lĩnh vực nào – từ kinh doanh, khoa học đến chính trị – khi sức mạnh của câu chuyện vượt lên trên sức mạnh của bằng chứng, sự thật có thể bị trì hoãn trong một thời gian rất dài, nhưng gần như không bao giờ biến mất. Và cái giá phải trả cho việc trì hoãn ấy thường lớn hơn rất nhiều so với những gì con người tưởng tượng khi họ bắt đầu kể câu chuyện đầu tiên.

7 bài học lớn từ Theranos 

Nếu nhìn lại toàn bộ câu chuyện của Theranos, điều khiến người ta ám ảnh nhất không phải là con số 9 tỷ USD bị thổi bay, cũng không phải bản án dành cho Elizabeth Holmes. Thứ đáng suy ngẫm hơn cả là việc một lời hứa chưa từng được kiểm chứng lại có thể thuyết phục gần như toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của nước Mỹ. 

Những nhà đầu tư lão luyện, các chính khách từng điều hành đất nước, những tập đoàn bán lẻ hàng đầu, các tạp chí kinh doanh uy tín và hàng triệu người dân đều cùng tin rằng họ đang chứng kiến cuộc cách mạng lớn nhất của ngành y. Chỉ đến khi mọi thứ sụp đổ, người ta mới nhận ra rằng điều khiến Theranos nguy hiểm không phải là một cỗ máy xét nghiệm thất bại, mà là một chuỗi những thiên kiến tâm lý, những lỗ hổng trong cơ chế kiểm chứng và một nền văn hóa tôn sùng tăng trưởng đã cùng nhau tạo nên môi trường lý tưởng cho một lời nói dối phát triển.

Đó là lý do câu chuyện này vẫn liên tục được nhắc lại trong các trường kinh doanh, các khóa học về khởi nghiệp, đạo đức khoa học và quản trị doanh nghiệp. Bởi Theranos không chỉ nói về một cá nhân. Nó nói về cách con người đưa ra quyết định, cách chúng ta xây dựng niềm tin và cách một tổ chức có thể từng bước đánh mất khả năng phân biệt giữa điều mình hy vọng và điều đang thực sự tồn tại. Từ câu chuyện ấy, có ít nhất bảy bài học vẫn còn nguyên giá trị, không chỉ với những người làm startup mà với bất kỳ ai đang sống trong một thế giới ngày càng bị chi phối bởi truyền thông, công nghệ và những lời hứa về tương lai.

Bài học đầu tiên: Một ý tưởng vĩ đại không thể thay thế một công nghệ khả thi. Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong thế giới khởi nghiệp là đánh đồng giá trị của một tầm nhìn với giá trị của một sản phẩm. Elizabeth Holmes không sai khi cho rằng ngành xét nghiệm máu cần được thay đổi. Cho đến hôm nay, các nhà khoa học vẫn theo đuổi mục tiêu giảm lượng máu cần lấy, rút ngắn thời gian phân tích và đưa dịch vụ xét nghiệm đến gần người dân hơn. Vấn đề nằm ở chỗ Theranos đã hành xử như thể mục tiêu ấy đã được hiện thực hóa trong khi công nghệ vẫn còn ở rất xa đích đến. Lịch sử đổi mới cho thấy hầu hết những cuộc cách mạng đều bắt đầu bằng một ý tưởng táo bạo, nhưng chúng chỉ có thể tồn tại nếu cuối cùng ý tưởng ấy được chứng minh bằng dữ liệu, bằng thử nghiệm và bằng khả năng tái lập kết quả. Trong khoa học, niềm tin có thể khởi động hành trình, nhưng chỉ bằng chứng mới quyết định đích đến.

Bài học thứ hai: Khả năng kể chuyện là sức mạnh, nhưng cũng có thể trở thành vũ khí nguy hiểm nhất. Theranos đã chứng minh rằng một câu chuyện hấp dẫn có thể huy động hàng trăm triệu USD, thu hút những nhân vật quyền lực nhất và khiến cả thế giới tạm quên đi những câu hỏi quan trọng. Storytelling là kỹ năng không thể thiếu của một nhà lãnh đạo. Steve Jobs, Jeff Bezos hay Jensen Huang đều là những người kể chuyện xuất sắc. Tuy nhiên, giữa việc dùng câu chuyện để giúp mọi người hình dung tương lai và việc dùng câu chuyện để che giấu hiện thực tồn tại một ranh giới rất mong manh. Khi câu chuyện bắt đầu thay thế dữ liệu, nó không còn là truyền cảm hứng mà trở thành công cụ thao túng. Trong thời đại AI, nơi mọi sản phẩm đều được quảng bá bằng những lời hứa về việc "thay đổi thế giới", bài học này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Bài học thứ ba: Uy tín không phải là bằng chứng. Một trong những điều đáng kinh ngạc nhất ở Theranos là gần như tất cả những người có mặt trong hội đồng quản trị đều là những nhân vật lừng danh của nước Mỹ. Thế nhưng, danh tiếng của họ không giúp chiếc máy xét nghiệm hoạt động chính xác hơn. Con người có xu hướng tin rằng nếu một người rất thành công ở lĩnh vực này thì ý kiến của họ cũng đáng tin ở mọi lĩnh vực khác. Tâm lý học gọi đây là halo effect – hiệu ứng hào quang. Chúng ta vẫn mắc phải thiên kiến ấy mỗi ngày khi tin một doanh nhân nổi tiếng nói về y học, một diễn viên nói về tài chính hay một người có hàng triệu người theo dõi nói về khoa học. Theranos nhắc chúng ta rằng chuyên môn không thể được thay thế bằng danh tiếng. Trong những lĩnh vực liên quan đến sức khỏe, tính mạng hay khoa học, câu hỏi quan trọng nhất không phải là "ai nói", mà là "dữ liệu nào chứng minh điều đó".

Bài học thứ tư: Văn hóa "fake it until you make it" không phải lúc nào cũng đúng. Khẩu hiệu nổi tiếng của Thung lũng Silicon từng tạo ra nhiều công ty thành công. Một sản phẩm phần mềm có thể ra mắt với rất nhiều lỗi rồi dần hoàn thiện thông qua phản hồi của người dùng. Một nền tảng mạng xã hội có thể thay đổi thuật toán hàng trăm lần trong vài năm đầu. Nhưng y học không hoạt động theo cách ấy. Một kết quả xét nghiệm sai không chỉ là một "bug" có thể sửa trong bản cập nhật tiếp theo. Nó có thể khiến một người khỏe mạnh bị điều trị như bệnh nhân, hoặc khiến một bệnh nhân thực sự bỏ lỡ thời điểm vàng để cứu sống mình. Theranos đã cho thấy rằng không phải mọi ngành nghề đều chấp nhận cùng một mức độ rủi ro. Đổi mới luôn cần sự táo bạo, nhưng càng liên quan đến sinh mạng con người, tiêu chuẩn đạo đức càng phải cao hơn tốc độ tăng trưởng.

Bài học thứ năm: Mọi tổ chức đều cần những người dám nói "không". Nếu đọc kỹ lịch sử của Theranos, có thể thấy sự thật chưa bao giờ hoàn toàn biến mất. Nó luôn tồn tại trong các báo cáo nội bộ, trong những cuộc tranh luận của các kỹ sư, trong những lá đơn xin nghỉ việc và trong sự lo lắng của các nhà khoa học. Điều thất bại không phải là khả năng phát hiện vấn đề, mà là khả năng lắng nghe vấn đề. Khi một tổ chức chỉ thưởng cho những người đồng ý với lãnh đạo và trừng phạt những người đặt câu hỏi, tổ chức ấy đang tự cắt bỏ hệ miễn dịch của chính mình. Điều này không chỉ đúng với doanh nghiệp mà còn đúng với chính phủ, trường đại học hay bất kỳ cộng đồng nào. Một nền văn hóa khỏe mạnh không phải là nơi mọi người luôn đồng thuận, mà là nơi những ý kiến trái chiều được lắng nghe trước khi khủng hoảng xảy ra.

Bài học thứ sáu: Báo chí điều tra và tính minh bạch là một phần của hệ sinh thái đổi mới. Trong nhiều năm, Theranos coi báo chí là kẻ thù vì đã phá hủy công ty. Nhưng nhìn từ góc độ xã hội, John Carreyrou không phá hủy Theranos. Ông chỉ giúp sự thật xuất hiện sớm hơn. Nếu không có những cuộc điều tra độc lập, hàng triệu bệnh nhân có thể tiếp tục nhận những kết quả xét nghiệm thiếu chính xác và nhiều nhà đầu tư khác có thể tiếp tục rót tiền vào một công nghệ chưa từng được chứng minh. Một xã hội đổi mới không chỉ cần các doanh nhân dám nghĩ lớn. Nó còn cần các nhà báo, nhà khoa học và cơ quan quản lý đủ độc lập để đặt ra những câu hỏi khó. Sự minh bạch không cản trở sáng tạo; ngược lại, nó tạo ra niềm tin để những sáng tạo thực sự có cơ hội phát triển bền vững.

Bài học cuối cùng, và cũng là bài học quan trọng nhất: Con người thường không bị lừa bởi những lời nói dối mà bởi chính điều họ muốn tin. Sau khi Theranos sụp đổ, nhiều người đặt câu hỏi làm thế nào Elizabeth Holmes có thể lừa được nhiều nhân vật thông minh đến như vậy. Nhưng câu hỏi ấy có lẽ chưa hoàn toàn chính xác. Trong rất nhiều trường hợp, bà không cần phải lừa ai cả. Thế giới khi ấy đang khát khao một biểu tượng mới của Thung lũng Silicon, một nữ doanh nhân trẻ có thể trở thành Steve Jobs của ngành y, một câu chuyện chứng minh rằng công nghệ sẽ tiếp tục giải quyết những vấn đề lớn nhất của nhân loại. Theranos xuất hiện đúng vào thời điểm mà xã hội muốn nghe câu chuyện ấy nhất. Chính kỳ vọng của đám đông đã khiến những tín hiệu cảnh báo bị bỏ qua, còn những bằng chứng yếu ớt lại được diễn giải theo hướng tích cực. Đây là thiên kiến mà tất cả chúng ta đều có thể mắc phải, trong đầu tư, trong kinh doanh, trong chính trị và cả trong đời sống hằng ngày. Chúng ta thường nhìn thấy điều mình mong muốn nhiều hơn điều đang thực sự tồn tại.

Đã nhiều năm trôi qua kể từ khi Theranos biến mất, nhưng câu chuyện ấy dường như chưa bao giờ cũ. Mỗi khi một startup AI được định giá hàng chục tỷ USD trước khi có mô hình kinh doanh rõ ràng, mỗi khi một công nghệ mới được quảng bá như lời giải cho mọi vấn đề của nhân loại, hay mỗi khi một cá nhân được truyền thông xây dựng thành "thiên tài không thể sai", cái bóng của Theranos lại thấp thoáng đâu đó. Điều đó không có nghĩa chúng ta nên hoài nghi mọi đổi mới hay từ chối mọi tầm nhìn táo bạo. Ngược lại, tiến bộ luôn bắt đầu từ những ý tưởng tưởng như bất khả thi. Nhưng Theranos nhắc chúng ta nhớ rằng, sự khác biệt giữa một cuộc cách mạng và một thảm họa không nằm ở mức độ táo bạo của giấc mơ, mà nằm ở thái độ đối với sự thật. Một doanh nghiệp có thể sống nhờ niềm tin trong một thời gian, nhưng chỉ có thể tồn tại lâu dài khi niềm tin ấy được chống đỡ bằng bằng chứng. Và đó có lẽ là quy luật quan trọng nhất không chỉ của khoa học, mà của mọi nền văn minh.

- Nhà sách nửa giá