Vì sao con người lại muốn từ bỏ tự do? 4 bài học từ "Trốn thoát tự do" của Erich Fromm

Con người đã mất hàng nghìn năm để đấu tranh giành lấy tự do. Từ việc thoát khỏi sự khống chế của thiên nhiên, phá bỏ những giáo điều tôn giáo cho đến xây dựng các nền dân chủ hiện đại, lịch sử dường như luôn hướng tới mục tiêu mở rộng quyền tự quyết của mỗi cá nhân.

Thế nhưng, một nghịch lý xuất hiện trong thế kỷ XX: ngay khi con người có nhiều tự do hơn bao giờ hết, hàng triệu người lại sẵn sàng trao quyền lực vào tay các chế độ độc tài. Điều gì khiến con người chấp nhận từ bỏ chính những quyền tự do mà họ từng đánh đổi bằng máu và nước mắt để giành lấy?

Đó là câu hỏi trung tâm của "Trốn thoát tự do" – một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nhà tâm lý học và triết gia xã hội Erich Fromm. Dù được xuất bản từ năm 1941, những phân tích của ông vẫn còn nguyên giá trị trong thế giới hiện đại.

Tự do không chỉ mang lại hạnh phúc mà còn kéo theo nỗi cô đơn

Theo Erich Fromm, trong các xã hội truyền thống, con người có rất ít lựa chọn. Phần lớn cuộc đời đã được định sẵn ngay từ khi sinh ra. Nếu gia đình làm nghề đóng giày thì nhiều khả năng bạn cũng sẽ tiếp tục nghề đó. Dù thiếu tự do, con người lại có một vị trí rõ ràng trong cộng đồng và cảm thấy mình thuộc về một tập thể.

Khi chủ nghĩa tư bản phát triển, mọi thứ thay đổi. Cá nhân có nhiều cơ hội hơn để lựa chọn con đường sống của mình. Tuy nhiên, cái giá phải trả là mỗi người phải tự chịu trách nhiệm cho thành công hay thất bại của bản thân.

Giá trị của một con người dần được đo bằng năng suất lao động, khả năng cạnh tranh và mức độ hữu ích đối với nền kinh tế. Thay vì cảm thấy được giải phóng hoàn toàn, nhiều người lại rơi vào trạng thái lo âu, cô lập và luôn nghi ngờ giá trị của chính mình.

Theo Fromm, đây chính là nghịch lý của tự do hiện đại: càng tự do, con người càng phải đối diện với gánh nặng của việc tự quyết định cuộc đời mình.

Xã hội khiến chúng ta đánh mất con người thật

Một trong những luận điểm thú vị nhất của cuốn sách là cách xã hội hiện đại đào tạo con người trở nên "phù hợp".

Ngay từ nhỏ, chúng ta học cách cư xử theo những gì xã hội mong đợi. Phải luôn mỉm cười với khách hàng, phải tỏ ra thân thiện, phải giữ thái độ tích cực ngay cả khi trong lòng không hề cảm thấy như vậy.

Dần dần, những cảm xúc thật bị thay thế bằng những phản ứng mang tính xã hội. Nụ cười không còn xuất phát từ niềm vui mà trở thành một kỹ năng phục vụ công việc.

Theo Fromm, khi điều này diễn ra trong thời gian dài, con người dễ đánh mất khả năng nhận biết đâu là cảm xúc chân thật của mình và đâu chỉ là những vai diễn xã hội. Cá tính bị bào mòn, còn sự tuân thủ trở thành tiêu chuẩn để được chấp nhận.

Khi tự do trở thành gánh nặng

Nếu tự do khiến con người cảm thấy cô đơn và bất an, họ sẽ tìm cách thoát khỏi nó.

Erich Fromm cho rằng có hai con đường phổ biến.

Thứ nhất là phục tùng một quyền lực mạnh hơn: một nhà lãnh đạo, một hệ tư tưởng hay một tổ chức đủ lớn để thay mình đưa ra mọi quyết định.

Thứ hai là hòa tan bản thân vào số đông, trở thành một cá nhân giống như tất cả mọi người. Khi không còn phải suy nghĩ độc lập, con người cũng không còn phải chịu trách nhiệm cho những lựa chọn của mình.

Theo một bài phân tích trên Glasp về "Trốn thoát tự do", Fromm còn mô tả ba cơ chế "trốn chạy tự do" gồm: chủ nghĩa độc đoán (authoritarianism), tính hủy diệt (destructiveness) và sự đồng hóa máy móc (automaton conformity). Cả ba đều xuất phát từ mong muốn thoát khỏi cảm giác bất lực và cô đơn trong một xã hội quá nhiều lựa chọn.

Giải pháp không phải là ít tự do hơn

Điều đáng chú ý là Fromm không cho rằng con người nên từ bỏ tự do.

Ngược lại, ông tin rằng chỉ có một cách duy nhất để sống cùng tự do mà không rơi vào lo âu: phát triển bản thân một cách trọn vẹn.

Con người cần xây dựng những mối quan hệ yêu thương chân thành, tham gia vào công việc có ý nghĩa và được tự do sáng tạo. Khi tìm thấy ý nghĩa trong tình yêu và lao động, cá nhân không còn cảm thấy tự do là một gánh nặng mà trở thành điều kiện để phát triển.

Đó cũng là lý do vì sao sau này Fromm dành hẳn một cuốn sách khác – "Nghệ thuật yêu"
– để giải thích sâu hơn về vai trò của tình yêu như lời giải cho nỗi cô đơn của con người hiện đại.

Những bài học vẫn còn nguyên giá trị

Một phần đáng suy ngẫm của "Trốn thoát tự do" là mối liên hệ giữa khủng hoảng kinh tế và sự trỗi dậy của các chế độ cực đoan.

Fromm chỉ ra rằng siêu lạm phát ở Đức năm 1923 và cuộc Đại khủng hoảng năm 1929 đã làm lung lay niềm tin của người dân vào khả năng cải thiện cuộc sống bằng chính nỗ lực của mình. Khi hy vọng biến mất, lời hứa về trật tự, sức mạnh và sự chắc chắn từ các nhà lãnh đạo độc đoán trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh thế giới hiện nay vẫn liên tục đối mặt với lạm phát, bất ổn kinh tế và sự phân cực xã hội, những phân tích của Fromm vẫn mang tính cảnh báo sâu sắc. Cuốn sách nhắc chúng ta rằng mối đe dọa đối với tự do không chỉ đến từ các chế độ chính trị mà còn xuất phát từ chính nỗi sợ hãi, cô đơn và cảm giác mất phương hướng bên trong mỗi con người.

Kết luận

"Trốn thoát tự do" không phải là một cuốn sách dễ đọc. Những lập luận của Erich Fromm đòi hỏi người đọc phải kiên nhẫn suy ngẫm. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những tác phẩm kinh điển giúp lý giải vì sao con người, dù luôn khao khát tự do, đôi khi lại tự nguyện từ bỏ nó.

Có lẽ bài học lớn nhất mà Fromm để lại là: tự do chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người đủ trưởng thành để sống cùng nó. Nếu không tìm thấy ý nghĩa trong tình yêu, công việc và sự phát triển bản thân, chúng ta rất dễ tìm kiếm cảm giác an toàn bằng cách trao quyền quyết định cuộc đời mình cho người khác.

Đó là một lời cảnh báo được viết cách đây hơn 80 năm, nhưng dường như vẫn chưa bao giờ mất đi tính thời sự.